Балаларға арналған "Стресс және эмоционалды жағдайды реттеу жолдары" тренингі
Момбекова Райхан Саутқызы, педагог-психолог  
Мақсаты: оқушылардың эмоционалды күйзелісін жеңілдету, эмоционалды жағдайды басқару тәсілдерін, көңіл-күйді жақсарту жолдарын игеру.
Тапсырмалар:
* Балаларда жағымсыз эмоциялар мен сезімдерді сындарлы түрде білдіру дағдыларын қалыптастыру.* Балалардың психикалық денсаулығын сақтау.Қатысушылар: 10 сыныптар 
Өткізу уақыты: 45 минут.
Сабақ барысы
1. Кіріспе әңгіме.
Біз тренинг сабағын бастаймыз. Кез-келген тренингтік сабақтың ережелері бар.
Мен барлығына белсенді жұмыс істеуді, ұсынылған жаттығуларға қатысуды, тек өз бетімен: "менің ойымша" деп айтуды, бір-бірін мұқият тыңдауды ұсынамын.
Біздің психологиялық тренинг психологиялық тақырыпты қозғауға арналған: адамның эмоционалды жағдайы, атап айтқанда стресс, өзін жақсы түсіну, басқаларды жақсы түсіну, өз сезімдерін, тәжірибелерін білдіруді үйрену, релаксация әдістерін қолдану және жай ғана жақсы уақыт өткізу.
Біздің сабағымыздың принципі: "маған айтыңыз, Мен ұмытып кетемін, маған көрсетіңіз, есімде, өзім әрекет етейін, мен түсінемін". Сондықтан бүгін біз мәселені анықтап қана қоймай, оны іс жүзінде жеңуді үйренуге тырысамыз.
Тренинг барысында біз белгілі бір жолмен бірге жүруіміз керек және әдеттегідей сәлемдесуден, танысудан басталады.
 Танысу және тренингке кіріспе.
 "Танысу" Жаттығуы.
(Жүргізуші алдымен жаттығуды орындай бастайды).  Сіздің атыңыз бен өзіне тән қасиетіңізді атаңыз, егер ол сіздің атыңызбен бірдей әріппен басталса, мысалы: Алдын - "көркем" біз алда тұрған және келесі тұрған адамды жанасумен қарсы аламыз 
 дене бөлігі.    Кез – келген психологиялық ойынның "қос түбі" бар-бетінде ләззат алу мүмкіндігі бар, бірақ мұның мәні азаяды. Тренинг басқаларды және өзіңізді жақсырақ білуге, бір нәрсені үйренуге мүмкіндік береді.
 Жылыту.
 "Тайцзицюань" жаттығуы-жылыту
Негізгі бөлігі.
Стресс ұғымымен танысу. (педагог-психологтың хабарламасы)
- Біздің сөздік қорымызға 1936 жылы Канадалық дәрігер Ганс Селье енгізген стресс ұғымы. Олар берген стресстің анықтамасының мәні мынада:
Стресс (ағылш. стресс-қысым, кернеу) - өткір, экстремалды факторларға ұшыраған кезде дененің спецификалық емес физиологиялық және психологиялық реакциялары.

Стресс белгілері.
Психологиялық: Физиологиялық:
мазасыздық бозару, қызару
қорқыныш жүрек соғу жиілігінің жоғарылауы
кернеу діріл
сенімсіздік терлеу
шатасу құрғақ ауыз
депрессия тыныс алудың қиындауы
қорғансыздық оқушылардың кеңеюі
дүрбелең бұлшықет қаттылығы
жұтылу қиындықтары
асқазанның құрысуы
- Осы белгілер бойынша стресстік жағдайдың басталуын бақылауға болады

 Стресстің түрлері және оның даму кезеңдері (педагог-психологтың хабарламасы)
- Қазіргі уақытта стресстің әртүрлі түрлері стресс факторына байланысты ерекшеленеді.
Стресс түрлері
Физиологиялық
ол ұзақ немесе күшті физикалық аурулардың, жүктемелердің әсерінен, сондай-ақ мыналарды алу нәтижесінде пайда болады
кез келген жарақат

Психологиялық
қолайсыздықтан туындайды
моральдық-психологиялық факторлар
Эмоционалды
ол қауіп, қауіп, реніш жағдайында көрінеді

Ақпараттық
адам тапсырманы орындай алмайды, жауапкершіліктің жоғары деңгейімен қажетті қарқынмен шешім қабылдауға уақыт жоқ, яғни эмоционалды шамадан тыс жүктеме бар

 Стресстің даму кезеңдері. (Педагог-психологтың хабарламасы)
- Оның дамуында стресс 3 кезеңнен өтеді. Оларды қарастырайық.
Мысалы, сізге сыныпқа тексеруші келетінін айтты. Сіз мазасыздықты, шиеленісті сезінесіз. Кейбіреулер жоғалады, жинала алмайды, кейде сабақтың тақырыбын есіне түсірмейді, жоспар таба алмайды. Бұл бірінші кезең - мазасыздық кезеңі. Бұл кезеңде травматикалық факторға төзімділікті арттыратын арнайы заттар қанға енеді және дене әрекет етуге дайындалады.
Бірақ міне, бірінші дабыл өтіп, сіз тапсырманы орындай бастайсыз. Жағдай шиеленісті, күрделі болып қала береді және сіз қазірдің өзінде жеткілікті тиімді әрекет ете аласыз, кейде әдеттегі жағдайға қарағанда тиімдірек. Сіздің денеңіз ішкі ресурстарды жұмылдырды және стресске қарсы тұруға мүмкіндік алды. Алайда, бұл кезеңде ағза өте қарқынды жұмыс істейтіндіктен, оның мүмкіндіктері шегінде оның ресурстары тез жұмсалады. Тұрақтандыру немесе қарсылық кезеңі.
Егер стресстік жағдай жалғаса берсе, үшінші кезең – сарқылу кезеңі. Тексерушілер күні бойы барлық сабақтарға қатысатынын елестетіп көріңіз! Күннің аяғында сіз қатты шаршауды сезінесіз, өнімділігіңіз төмендейді, зейініңіз бен есте сақтау қабілетіңіз сізді өзгерте бастайды. Қателер көп болады және жұмыстың нәтижесі немқұрайлы болуы мүмкін. Дене барлық ресурстарды пайдаланды, енді оның жойылуы мүмкін. Бұл кезеңде адамның әл-ауқаты едәуір нашарлайды, ұйқы мен тәбет бұзылуы мүмкін, оның әртүрлі ауруларға бейімділігі артады, нәтижесінде ауру пайда болады, Төтенше жағдайларда сарқылу сатысынан кейін өлім пайда болуы мүмкін. Бұл кезеңде стресс күйзеліске түседі.

Практикалық бөлім.
 Стресстік жағдайды төмендету, көңіл-күйді жақсарту әдістері.
Тәжірибе жинақтаған сайын эмоционалды жүктеме деңгейі төмендеуі мүмкін, бірақ ол ешқашан толығымен жойылмайды.
Мен сізге реттеудің келесі табиғи жолдарын ұсынғым келеді. Сіз оны тікелей үйде пайдалана аласыз:
- күлкі, күлкі, әзіл,
- жақсы, жағымды туралы ойлау,
- тарту түріндегі әртүрлі қозғалыстар,
- терезенің сыртындағы пейзажды бақылау,
- жабық Гүлдерді, фотосуреттерді қарау,
- күн сәулесінде "шомылу",
– таза ауамен тыныс алу,
– біреуге мақтау, мақтау айту.
Дегенмен, психологиялық оңалтудың арнайы, арнайы әзірленген әдістері бар.
 "Табысқа арналған Сценарий" жаттығуы (автотренинг)
Психолог қатысушыларға ыңғайлы жағдайды ұсынады және тыныш музыканы жазуды қамтиды.
Көзіңізді жұмыңыз... Сіз астральды саяхатқа шыққаныңызды елестетіп көріңіз. 
Міне, сіз емтихан өткізу пунктіне барасыз. Көбелектер айналасында ұшады. Күн керемет жарқырайды және ол саған көзін қысып тұрған сияқты. Құстар ән айтады-олар қуанады. Құс шие гүлдерінің иісі.
Ғимаратқа кіргенде сізді күлімсіреп, қуанышпен қарсы алады. Сіз дәлізде жеңіл және сенімді жүріспен жүресіз.  Мұнда бәрі ыңғайлы, сіз аудиторияға кіресіз, емтихан ұйымдастырушысы сізді күлімсіреп қарсы алады, сіз тыныш отырасыз және мұғалім сізге сәйкес келеді және кимге береді, сіз тыныш қарап, барлық тапсырмаларды өте жақсы білетіндігіңізді көресіз, сізді алаңдататын ештеңе жоқ, сіз барлық тапсырмаларды тыныш орындадыңыз және материалдарды тапсырасыз мұғалімге. Сіз сыртқа шығасыз және сіз өзіңізді бақытты сезінесіз және жалпы бәрі керемет.  
 Енді терең дем алыңыз... және дем шығару. Өзіңізбен бірге болған барлық жақсы нәрселерді алыңыз. Ақырын көзіңізді ашып, бізге оралыңыз. Бұл жаттығуды бірнеше рет қайталай отырып, сіз өзіңізді сәттілікке айыптайсыз және сәттілік сөзсіз.
Рефлексия
- Автотренингтен кейін қандай сезімде боласыз?
 "Дыбыстық гимнастика" жаттығуы.
Дыбыстық гимнастикаға кіріспес бұрын, жүргізуші қолдану ережелері туралы айтады: тыныш, босаңсыған күй, тұрып, арқасы түзетілген. Алдымен біз мұрнымызбен терең дем аламыз, ал дем шығарғанда дыбысты қатты және жігерлі түрде тоздырамыз.
А - бүкіл денеге пайдалы әсер етеді;
E-қалқанша безге әсер етеді;
Және-миға, көзге, мұрынға, құлаққа әсер етеді;
О-жүрекке, өкпеге әсер етеді;
У-іш аймағында орналасқан органдарға әсер етеді;
Мен – бүкіл ағзаның жұмысына әсер етемін;
X-денені тазартуға көмектеседі;
ХА-көңіл-күйді көтеруге көмектеседі.
Қорытындылай келе, мен қорытынды жасағым келеді. Кез-келген адам өмір бойы эмоционалды қиын жағдайларға тап болады, қалпына келтірудің өзіндік, "авторлық" әдістерін жасайды.
 Жаттығу ("түрлі-түсті жұлдыздар"сюжеттік ертегісі).
Мұнда жұлдыздар бар.
Қараңғы аспанда биік. Бір үлкен жұлдыз алаңында жұлдыздар өмір сүрді. Олардың саны өте көп болды және барлық жұлдыздар өте әдемі болды. Олар жарқырап, жарқырап тұрды, ал жердегі адамдар оларды әр кеш сайын тамашалады. Бірақ бұл жұлдыздардың барлығы түрлі түсті болды. Мұнда қызыл жұлдыздар болды, ал олардың жарығымен туылғандарға олар батылдық берді. Мұнда көк жұлдыздар болды-олар адамдарға сұлулық сыйлады. Сары жұлдыздар да клирингте болды-олар адамдарға ақыл берді, ал клирингте жасыл жұлдыздар болды.
Олардың жасыл сәулелерінің астында дүниеге келген адам өте мейірімді болды.
Міне, бір күні жұлдызды аспанда бір нәрсе жыпылықтады! Барлық жұлдыздар не болғанын көруге жиналды. Бұл аспанда тағы бір кішкентай жұлдыз пайда болды. Бірақ ол мүлдем ақ жеді! Айналадағы жұлдызша жан – жағына қарады, тіпті Көзін жұмды: айналада қанша әдемі жұлдыз бар-жұлдызша сыбырлады. "Сіз адамдарға не бересіз?"_оның басқа жұлдыздары сұрады.
Мен барлық қатысушылардың арасында түссіз жұлдыздар жоқ екенін білемін. Сізге тілеймін әрқашан және барлық жерде жарқырайды, қымбатты балалар, мен сізді өмірге шақыруға шақырамын немесе назарларыңызға ұсына аламын.

"Шаршау мантрасы" (растау)
Мысалы:
Мен талантты, ашық, мейірімді және оптимистік адаммын.
Күн сайын Мен өзімді көбірек жақсы көремін.
Менің үлкен әлеуетім және өмірлік энергиям бар.
Мен бүкіл әлемде бірегеймін.
Мен бірегей және бірегеймін.
Мен сияқты енді жоқ.
Мен өзіме және болашағыма сенімдімін.
Мен өзіме және болашағыма сенемін.
Мен өз тағдырымды басқарамын. Мен оны өзім жасаймын.
Мен өз өмірімнің қожайынымын.
Мен еркін адаммын.
Қорытындылау.
 Сабақтың рефлексиясы.
"Сөйлемді аяқтаңыз" жаттығуы.
- Сабақ барысында Мен мұны түсіндім…
- Мен үшін ең пайдалы болды…
- Сабақта маған ұнамады…
– Егер Мен тағы да тренинг сабағына қатыссам, онда Мен қалаймын…
Жаттығу комплименттер: тұрған адамның алдында немесе артында сіз комплимент айтасыз, содан кейін шеңбер бойымен.
  Әр түрлі тілдерде Алғыс айту (жетекші).

Тренинг для детей  "Стресс и способы регуляции эмоционального состояния"
Момбекова Райхан Саутовна, педагог-психолог  
Цель: снять эмоциональное напряжение учащихся, освоить способы управления эмоциональным состоянием, способы улучшения настроения.
Задачи:
•    Сформировать у детей навыки конструктивного выражения негативных эмоций и чувств.•    Сохранять психическое здоровье детей.Участники: 10 классы 
Время проведения: 45 минут.
Ход занятия
1. Вводная беседа.
Мы начинаем наше тренинговое занятие. Любое тренинговое занятие имеет правила.
Предлагаю всем работать активно, участвовать в предлагаемых упражнениях, говорить только от своего лица: “ Я думаю”, слушать друг друга внимательно.
Наш психологический тренинг рассчитан на то, чтобы коснуться психологической темы: эмоционального состояния человека, а именно стресса, лучше понять самих себя, лучше понимать других, учиться выражать свои чувства, переживания, практиковать приемы релаксации и просто хорошо провести время.
Принцип нашего занятия “Расскажи мне, и я забуду, покажи мне и я запомню, дай мне действовать самому, и я пойму”. Вот и мы с вами сегодня постараемся не только определить проблему, но и научиться, практически преодолевать ее.
В течение тренинга нам предстоит вместе пройти определенный путь, и, как обычно это бывает, начнется с приветствия, знакомства.
 Знакомство и введение в тренинг.
 Упражнение “Знакомство”.
(Ведущий начинает выполнять упражнение первым).  Называете свое имя и характерное для себя качество, при условии, что оно начинается на ту же букву, что и ваше имя, например: Алдын – “артистичный ” Приветствуем  впереди стоящего и следующего стоящего человека прикосновением 
 частью тела.    Любая психологическая игра имеет “двойное дно” – на поверхности лежит возможность получить удовольствие, но смысл к этому не сводится. Тренинг  дает возможность лучше узнать других и себя, чему-нибудь научиться.
 Разминка.
 Упражнение-разминка “Тайцзицюань”
Основная часть.
Знакомство с понятием стресс. (сообщение педагога – психолога)
- Понятие стресса, введенного в наш лексикон в 1936 году канадским врачом Гансом Селье. Смысл данного им определения стресса таков:
Стресс (от англ. stress - давление, напряжение) – неспецифические физиологические и психологические реакции организма при воздействии на него резких, экстремальных факторов.

Признаки стресса.
Психологические: Физиологические:
тревога бледность, краснота
страх учащение пульса
напряжение дрожь
неуверенность потливость
растерянность сухость во рту
подавленность затруднение дыхания
беззащитность расширение зрачков
паника мышечная скованность
трудности глотания
желудочный спазм
- По этим признакам можно отследить наступление стрессового состояния

 Виды стресса и стадии его развития(сообщение педагога – психолога)
- В настоящее время в зависимости от стрессового фактора выделяют различные виды стресса.
Виды стресса
Физиологический
возникает под влиянием длительных или сильных физических заболеваний, нагрузок, а также в результате получения
какого – либо увечья

Психологический
вызывается неблагоприятными
морально – психологическими факторами
Эмоциональный
проявляется в ситуации угрозы, опасности, обиды

Информационный
человек не справляется с задачей, не успевает принимать решения в требуемом темпе при высокой степени ответственности, то есть возникает эмоциональная перегрузка

 Стадии развития стресса. (Сообщение педагога – психолога)
- В своем развитии стресс проходит 3 стадии. Давайте рассмотрим их.
Например, вам сообщили о том, что на урок придет проверяющий. Вы испытываете тревогу, напряжение. Некоторые теряются, не могут собраться, иногда даже не помнят тему урока, не могут найти план. Это первая стадия - стадия тревоги. На этой стадии в кровь поступают особые вещества, повышающие устойчивость к травмирующему фактору, и организм готовится действовать.
Но вот первая тревога прошла, и вы приступает к выполнению задания. Ситуация продолжает оставаться напряженной, сложной, а вы уже способны действовать достаточно эффективно, иногда даже более эффективно чем в обычной ситуации. Ваш организм мобилизовал внутренние ресурсы и получил возможность сопротивляться стрессу. Однако, на этой стадии из  того, что организм работает очень напряженно, на пределе своих возможностей, его ресурсы быстро расходуются. Стадия стабилизации или сопротивления.
Если стрессовая ситуация продолжает сохраняться, наступает третья стадия – стадия истощения. Представьте себе, что проверяющие будут присутствовать на всех уроках в течение всего дня! Уже к концу дня вы почувствуете сильную усталость, ваша работоспособность снизится, внимание и память начнут изменять вам. Будет больше ошибок, а результат работы может стать безразличен. Организм использовал все ресурсы, а теперь может наступить его разрушение. На этой стадии у человека значительно ухудшается самочувствие, может нарушиться сон и аппетит, возрастет подверженность его различным заболеваниям, и как итог, наступает болезнь, в крайних случаях за стадией истощения может наступить смерть. На этой стадии стресс переходит в дистресс.

Практическая часть.
 Приемы снижения стрессового состояния, улучшения настроения.
По мере приобретения опыта уровень эмоциональных нагрузок может снижаться, однако никогда не исчезает полностью.
Я хочу вам предложить следующие естественные способы регуляции. Которые вы можете использовать прямо на дому:
-смех, улыбка, юмор,
– размышление о хорошем, приятном,
– различные движения типа потягивания,
– наблюдение за пейзажем за окном,
– рассматривание цветов в помещении, фотографий,
– “купание” в солнечных лучах,
– вдыхание свежего воздуха,
– высказывание похвалы, комплиментов кому-либо просто так.
Однако есть и особенные, специально разработанные специалистами способы психологической реабилитации.
 Упражнение “Сценарий  на успех” (аутотренинг)
Психолог предлагает участникам занять удобное положение и включает запись спокойной музыки.
Закройте глаза... Представьте, что вы отправились в астральное путешествие. 
И вот вы идете в пункт проведения экзаменов. Вокруг летают бабочки. Прекрасно светит солнце и она, кажется, подмигивает тебе. Поют птицы — они радуются. Пахнет цветами черёмухи.
Когда вы входите в  здание, то вас встречают улыбкой и радостью. Вы идете по коридору легкой и уверенной походкой.  Все здесь удобно, вы входите в аудиторию вас встречает приветливая  организатор по экзаменам с улыбкой на лице, вы спокойно садитесь на место и вам подходит учитель и дает КИМ, вы спокойно смотрите и видите, что почти все задания  очень хорошо знаете, вас не ничто не отвлекает, вы спокойно сделали все задания и сдаете материалы учителю. Вы выходите на улицу, и вам очень хорошо от чувства,  что вам повезло и вообще все классно.  
 А сейчас сделайте глубокий вдох... и выдох. Возьмите с собой все то – хорошее, что было с вами. И потихоньку открывая глаза, возвращайтесь к нам. При многократном  повторении этого упражнения, вы обрекаете себе на успех и удача неизбежна.
Рефлексия
- Какие чувства вы испытываете после аутотренинга?
 Упражнение “Звуковая гимнастика”.
Прежде чем приступить к звуковой гимнастике, ведущий рассказывает о правилах применения: спокойное, расслабленное состояние, стоя, с выпрямленной спиной. Сначала делаем глубокий вдох носом, а на выдохе громко и энергично поизносим звук.
А – воздействует благотворно на весь организм;
Е – воздействует на щитовидную железу;
И – воздействует на мозг, глаза, нос, уши;
О – воздействует на сердце, легкие;
У – воздействует на органы, расположенные в области живота;
Я – воздействует на работу всего организма;
Х – помогает очищению организма;
ХА – помогает повысить настроение.
Подводя итог, хочу сделать вывод. Что любой человек в течение жизни сталкивается с трудными в эмоциональном отношении ситуациями, вырабатывает собственные, “авторские” приемы восстановления.
 Упражнение (Сюжетная сказка “ Разноцветные звезды”).
Здесь есть звезды.
Высоко в темном небе. На одной огромной звездной поляне жили – были звезды. Было их очень много, и все звезды были очень красивыми. Они светились и искрились, а люди на земле каждую ночь любовались ими. Но все эти звезды были разных цветов. Здесь были красные звезды, и тем, кто рождался под их светом, они дарили смелость. Здесь были синие звезды – они дарили людям красоту. Были на поляне и желтые звезды – они одаривали людей умом, а еще на поляне были зеленные звезды.
Кто рождался под их светом зеленых лучей, становился очень добрым.
И вот однажды на звездном небе что-то вспыхнуло! Все звезды собрались посмотреть, что же произошло. А это на небе появилась еще одна маленькая звездочка. Но была она абсолютно… белая! Огляделась звездочка вокруг и даже зажмурилась: сколько прекрасных звезд вокруг – прошептала звездочка. “Что ты даешь людям?”_ спросили ее другие звезды.
Я знаю, что среди всех присутствующих нет таких звезд, которые были бы бесцветными. Я желаю вам светится всегда и везде, дорогие дети, и призываю вас иметь свой призыв по жизни или могу предложить вашему вниманию.

“Мантра от усталости” (аффирмации)
Например:
Я – талантливый, открытый, добрый и оптимистичный человек.
С каждым днем я люблю себя все больше и больше.
У меня огромный потенциал и запас жизненной энергии.
Я уникален (а) во всей Вселенной.
Я единственная в своем роде и неповторимая.
Таких как я больше нет.
Я абсолютно уверен (на)  в себе и своем будущем.
Я верю в себя и в свое будущее.
Я контролирую свою судьбу. Я сам (а) ее вершу.
Я – хозяин (ка) своей жизни.
Я – свободная личность.
Подведение итогов.
 Рефлексия занятия.
Упражнение “Закончи предложение”.
– Во время занятия я поняла, что…
– Самым полезным для меня было…
– На занятии мне не понравилось…
– Если бы я еще раз попал  на тренинговое занятие, то я хотела бы…
Упражнение комплименты: впереди стоящему или позади стоящему человеку вы даете комплимент, далее по кругу.
  Благодарение  на разных языках (ведущий).